S. Surendra: Słownik ortograficzny jeszcze bardziej współczesnego języka polskiego

Spis treści

Wstęp…………………………………………………………………………………………. 13
Uwagi bibliograficzne………………………………………………………………….. 23
I. CZĘŚĆ ORTOGRAFICZNA………………………………………………………… 27
1. Wprowadzenie……………………………………………………………………….. 29
2. Mały, ale groźny. O łączniku……………………………………………………. 32
2.1. Polane sosem kaparowo-cytrynowym.
O przymiotnikach z członami równorzędnymi znaczeniowo…… 32
2.2. Maria Skłodowska-Curie nie była sama – o dwuczłonowych
nazwiskach………………………………………………………………………………. 33
2.3. Jak liczba z literą – o wyrazach zaczynających się liczbą…………… 34
2.4. Umowa-zlecenie – gdy językoznawca pisze umowę…………………. 35
2.5. Gdy człon członowi równy – o rzeczownikach zbudowanych
z dwóch członów o równorzędnym znaczeniu…………………………. 36
2.6. Gdyby nie było VAT-u… O skrótowcach odmienianych
przez przypadki……………………………………………………………………….. 36
2.7. Krótko- i długoterminowy kredyt – gdy drugi człon
przymiotnika jest taki sam………………………………………………………. 37
2.8. Gdy ojców sukcesu jest co najmniej dwóch – o współautorach
odkryć……………………………………………………………………………………… 37
2.9. Gdy do tanga trzeba dwojga – o parach wyrazów żyjących
w symbiozie…………………………………………………………………………….. 37
2.10. Anglosaski łącznik…………………………………………………………………… 38
2.11. Krynica-Zdrój i inne dwuczłonowe nazwy miejscowości…………. 38
3. Razem czy osobno? O pisowni łącznej i rozdzielnej…………………… 40
3.1. Co to to nie – o pisowni z „nie”……………………………………………….. 40
3.2. Lekarz ortopeda czy zamachowiec samobójca? O zestawieniach
nierównorzędnych…………………………………………………………………… 44
8 Spis treści
3.3. Lekko strawna czy ciężkostrawna? O ortografii z przysłówkiem
w tle…………………………………………………………………………………………. 45
3.4. Jasnozielony to nie jasny i zielony – gdy pierwszy człon określa
drugi……………………………………………………………………………………….. 46
3.5. Pozostałe…………………………………………………………………………………. 46
4. Czasem łącznie, czasem łącznik, czasem rozdzielnie.
Konstrukcje pod specjalnym nadzorem……………………………………. 49
4.1. Superkolacja z ekoproduktów i inne przedrostki……………………… 49
4.2. Nibygwiazdy i inni quasimistrzowie – pisownia cząstek niby-,
quasi- ……………………………………………………………………………………… 50
4.3. „W pół sekundy to Aleksandra Mirosław jest już wysoko” –
o liczebniku „pół”……………………………………………………………………. 50
5. Nikogo nie wywyższając, nikomu nie umniejszając. O wielkich
i małych literach…………………………………………………………………….. 52
5.1. Wielkie piękno i inne wielkie litery…………………………………………… 53
5.1.1. Siła marki – o nazwach firm………………………………………… 53
5.1.2. Miliarder w starym Volvo – gdy produkt jest marką……. 53
5.1.3. „Miasto moje, a w nim – najpiękniejszy mój świat” –
o pisowni mieszkańców miast……………………………………… 54
5.1.4. Nie tylko Hotel Transylwania – pisownia hoteli
i restauracji………………………………………………………………….. 57
5.1.5. Nagroda Nobla nie dla Trumpa – pisownia nagród
i odznaczeń…………………………………………………………………. 57
5.1.6. Czy świat bez urzędów jest możliwy? O pisowni
instytucji……………………………………………………………………… 58
5.1.7. Sejm – jaki jest, każdy widzi?……………………………………….. 58
5.1.8. Morskie Oko czy Wielki Szyszak? O wielowyrazowych
nazwach geograficznych ……………………………………………… 60
5.1.9. Kto wierzy, że ZUS nie zbankrutuje? O skrótowcach……. 60
5.1.10. Każdy ma swoje święto – o zapisie świąt………………………. 60
5.1.11. Co jest zgodne z prawem? O zapisach aktów prawnych.. 61
5.1.12. Pozostałe……………………………………………………………………… 63
5.2. „Cieszmy się z małych rzeczy”. O małej literze…………………………. 64
5.2.1. Wielka odpowiedzialność, małe litery – o pisowni nazw
stanowisk pracy…………………………………………………………… 65
5.2.2. Bywają zjawiskowi ludzie, ale człowiek to nie zjawisko
– o małyszomanii i innych nazwach tylko pozornie
własnych……………………………………………………………………… 65
5.2.3. „Mój ci on!”, czyli czyj? Konstrukcje typu
sienkiewiczowscy Krzyżacy………………………………………….. 66
Spis treści 9
5.2.4. „A na te Rysy można w klapkach?” – o karynach,
sebiksach i innych cechach charakteru oraz wyglądu…… 67
5.2.5. Waluty i kryptowaluty lubią spokój i małe litery………….. 69
5.2.6. Z Facebooka korzysta facebookowicz, a z TikToka –
tiktoker………………………………………………………………………… 69
5.2.7. Sylwester – wielki czy mały?………………………………………… 69
5.2.8. Święto czy zabawa? O pisowni halloween/Halloween ….. 70
5.2.9. Gdzie jest policja? O pisowni tego wyrazu…………………… 71
5.2.10. Kierunek – mała litera. O nazwach kierunków studiów.. 71
5.2.11. Czy w Partii Republikańskiej są demokraci? Pisownia
członków partii i organizacji………………………………………… 72
5.2.12. Pozostałe……………………………………………………………………… 72
5.3. Możesz, ale nie musisz – o dowolności w pisowni wielką i małą
literą………………………………………………………………………………………… 73
6. Czy Kane i Mbappé są sobie równi? O odmianie nazwisk
anglo- i francuskojęzycznych…………………………………………………… 74
7. Starcia tytanów. O pozostałych dylematach ortograficznych………. 79
7.1. Słuchać Pei w Tunezji – kiedy „ji” być musi, a kiedy nie może…. 79
7.2. Czy w Danii nie ma skoczni? – kiedy „ii” jest nakazane, a kiedy
zakazane………………………………………………………………………………….. 79
7.3. Co za dużo, to niezdrowo – gdy tylko jedno „i” jest poprawne…. 80
7.4. „Ch” kontra „h”……………………………………………………………………….. 80
7.5. „Ó” kontra „u”…………………………………………………………………………. 81
7.6. „Rz” kontra „ż”………………………………………………………………………… 81
7.7. „Po sczytaniu była zszokowana”, czyli kiedy na początku słowa
„s”, a kiedy „z”?………………………………………………………………………… 82
7.8. Koniec wieńczy dzieło – o wybranych końcówkach…………………. 82
II. CZĘŚĆ INTERPUNKCYJNA……………………………………………………….. 85
1. Wprowadzenie……………………………………………………………………….. 87
2. Przecinek………………………………………………………………………………. 89
2.1. Niewygodny przeciwnik. O imiesłowie zakończonym na -ąc,
-łszy, -wszy………………………………………………………………………………. 89
2.2. Gdy jest hierarchia… O zdaniach podrzędnie złożonych………….. 90
2.3. Niektóre związki są nie do rozbicia – kiedy nie rozdzielać
przecinkiem pewnych połączeń wyrazowych ………………………….. 91
2.4. Stawka większa niż życie – o przecinku w konstrukcjach z „niż”
i w innych porównaniach………………………………………………………… 92
10 Spis treści
2.5. Wyliczenia wprowadzone przez wyraz „jak”……………………………. 93
2.6. To ja może dopowiem – o dopowiedzeniach……………………………. 93
2.7. Nigdy w życiu! – o braku przecinka po równoważniku zdania
zaczynającym wypowiedź………………………………………………………… 95
2.8. Gdy części zdania są sobie równe – o zdaniach współrzędnie
złożonych………………………………………………………………………………… 95
2.9. „Czy warto było szaleć tak?” O interpunkcji z „czy”…………………. 96
2.10. „Powiedz mi, a zapomnę. Pokaż mi, a zapamiętam…” –
o przecinku przed „a”………………………………………………………………. 96
2.11. „Zamiast tupać ze złości, naucz się stepować” – o przecinku
blisko „zamiast”………………………………………………………………………. 97
2.12. „Mimo nacisku rywala nie stracił piłki” – jak poradzić sobie
z przecinkiem w pobliżu „mimo”…………………………………………….. 97
2.13. Gdzie jesteś, Amando? O przecinkach przed wyrazem
w wołaczu………………………………………………………………………………… 97
2.14. Pozostałe ………………………………………………………………………………… 98
3. „Pierwszego dnia sztuczna inteligencja stworzyła myślnik” –
prawdziwa historia myślnika…………………………………………………… 100
4. Kto i co „żeruje”? O cudzysłowie……………………………………………… 103
5. Gdzie jest Nemo? O znaku zapytania………………………………………… 108
6. Nie tylko nad „i”. O kropce……………………………………………………… 111
7. Były sobie kropki trzy. O wielokropku …………………………………….. 114
8. Co trzeba wziąć w nawias? O nawiasie……………………………………… 116
9. Na górze kropka, na dole… kropka. O dwukropku ……………………. 118
10. „Mamma mia!” O wykrzykniku………………………………………………. 120
11. Krótka historia średnika…………………………………………………………. 122
III. COŚ SPECJALNEGO, CZYLI NIESTANDARDOWE TEKSTY………. 123
1. „Ponieważ jesteś tego warta” – o poprawności ortograficzno-
-interpunkcyjnej w materiałach reklamowych…………………………… 125
2. „To jakiś horror!” – co zrobić, by przypis nie straszył?
O ortografii i interpunkcji w przypisach…………………………………… 127
2.1. „Więcej niż jedno zwierzę”, czyli przypis ma wiele twarzy………… 127
2.2. „Wielka mi rzecz!” – ortografia w przypisach…………………………… 129
2.3. Dziwny jest ten świat – o interpunkcji w przypisach ………………… 130
Spis treści 11
2.4. Gdy skracamy to, co mamy……………………………………………………… 131
2.5. Utrudniony dostęp, czyli jak zapisać datę odczytu?………………….. 132
2.6. Miasta dwa, miasta brak – jak zapisać miasto wydania?…………… 133
2.7. „Nie dajmy się!” – co jeszcze czyha w przypisach?……………………. 134
2.8. Podsumowanie………………………………………………………………………… 134
IV. JEDNA TABELA POMIEŚCI WSZYSTKO – ZMIANY
W ORTOGRAFII OBOWIĄZUJĄCE OD 1.01.2026 R……………………. 135
V. CHIHUAHUA TIKTOKERA W BLADOŻÓŁTYCH LENONKACH,
CZYLI SPRAWDŹ (SIĘ) SAM(A), CZY ORTOGRAFIA
JEST GROŹNA……………………………………………………………………………. 141
1. Testy……………………………………………………………………………………… 143
2. Dyktanda………………………………………………………………………………. 150
VI. CZĘŚĆ HASŁOWA……………………………………………………………………… 167
Nazwy pospolite………………………………………………………………………….. 169
Nazwy osobowe…………………………………………………………………………… 253
Nazwy geograficzne……………………………………………………………………… 271